Góp ý Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, chiều 24/10, các đại biểu Quốc hội tổ 4 gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Điện Biên, Đồng Nai, Quảng Trị đánh giá dự án luật có ý nghĩa mở đường cho một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng, tuy nhiên các đại biểu đề nghị xác định rõ phạm vi ngành, cách phối hợp với những luật hiện hành và cơ chế để tài sản trí tuệ, dữ liệu văn hóa thực sự được khai thác. Nhiều ý kiến cũng nhấn mạnh cần phát hiện tài năng từ sớm, bảo vệ quyền của cộng đồng nắm giữ di sản và thiết kế chính sách tài chính cụ thể để tạo động lực đầu tư.

Quang cảnh thảo luận tổ 4

Xem Thêm >> Có gì trong phim tiểu sử về Michael Jackson?

Làm rõ phạm vi ngành và mối quan hệ với luật hiện hành

Đại biểu Điểu Huỳnh Sang (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Nai) cho rằng dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa liên quan trực tiếp đến nhiều lĩnh vực, từ giáo dục, ngân sách, đầu tư, doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ đến công nghiệp công nghệ số. Do đó, đại biểu đề nghị đánh giá cụ thể tác động của các chính sách mới và rà soát hơn 12 luật chuyên ngành có liên quan để tránh chồng chéo.

Cùng quan điểm, đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai) cũng đề nghị làm rõ nội hàm “công nghiệp văn hóa” và phạm vi sản phẩm thuộc lĩnh vực này. Theo đại biểu, nếu tiêu chí không rõ, nhiều sản phẩm hoặc hoạt động kinh tế có thể được coi là sản phẩm công nghiệp văn hóa chỉ vì có yếu tố văn hóa, từ đó mở rộng diện áp dụng ưu đãi quá mức. Dự thảo cần quy định rõ khi chính sách của luật này giao thoa với Luật Điện ảnh, Luật Đầu tư, pháp luật về đất đai, thuế và các luật khác thì áp dụng theo cơ chế nào.
Đại biểu Quốc hội Trịnh Xuân An lưu ý không nên nhìn công nghiệp văn hóa như một ngành sản xuất vật chất thông thường, chỉ gắn với những khu công nghiệp tập trung. Các không gian tập trung có thể cần thiết, nhưng công nghiệp văn hóa còn hình thành từ sự liên kết giữa di sản, du lịch, nghệ thuật, hoạt động sáng tạo và cộng đồng. Dự thảo cần làm rõ các chuỗi liên kết đó thay vì chỉ tập trung vào những mô hình hữu hình.

Đại biểu Trịnh Xuân An - Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai phát biểu

Từ góc độ tổ chức thực hiện, đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai) đề nghị làm rõ khái niệm “thẻ văn hóa quốc gia” được nhắc đến trong dự thảo: thẻ cấp cho ai, có tác dụng gì và có thật sự cần thiết hay không. Theo đại biểu, nếu bổ sung một loại thẻ nhưng chưa xác định rõ mục đích và cách sử dụng, chính sách có thể làm phát sinh thủ tục trong khi nhiều thông tin cá nhân đã được định danh trên môi trường số.
Đại biểu Nguyễn Trung Kiên cũng cho rằng cần có tiêu chí để xác định mức độ, phạm vi giá trị văn hóa trong sản phẩm. Nếu không phân định rõ, nhiều hoạt động, sản phẩm hoặc công trình đều có thể được gắn với văn hóa và thuộc diện hưởng ưu đãi. Đại biểu đề nghị rà soát thêm các khái niệm trong dự thảo, trong đó có “giảng viên đồng cơ hữu” và “công trình, thiết chế phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa”, để bảo đảm rõ nghĩa và thống nhất với quy định liên quan.

Khai thác dữ liệu, tài sản trí tuệ phải rõ quyền và lợi ích

Đánh giá các quy định về mã hóa, mã định danh, hồ sơ, định giá, sử dụng tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm và sàn giao dịch có thể tạo nền tảng cho việc thương mại hóa sản phẩm sáng tạo. Tuy nhiên, tại tổ, có ý kiến đề nghị đánh giá kỹ hơn tính khả thi và tác động của các cơ chế này, bởi giá trị kinh tế thu được từ bản quyền, thương hiệu và việc khai thác tài sản trí tuệ hiện còn thấp.
Về hạ tầng văn hóa số, đại biểu lưu ý dữ liệu văn hóa không mặc nhiên là tài sản được tự do khai thác. Dự thảo cần làm rõ quyền khai thác, cấp phép và chia sẻ lợi ích đối với dữ liệu hình thành từ ngân sách nhà nước; dữ liệu về bảo vật, di tích, di sản phi vật thể, tri thức cộng đồng và tài sản trí tuệ của các chủ thể. Nếu thiếu quy định về quyền và lợi ích, việc thương mại hóa có thể phát sinh tranh chấp hoặc khai thác thiếu kiểm soát.

Đại biểu Nguyễn Trần Phương Hà - Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai phát biểu

Đại biểu Nguyễn Trần Phương Hà (Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai) đề nghị phân biệt rõ người trực tiếp sáng tạo với chủ sở hữu hoặc chủ thể khai thác quyền tài sản. Đại biểu nêu trường hợp một nhóm nghệ sĩ sáng tạo tác phẩm rồi hợp tác với doanh nghiệp để đầu tư sản xuất, phát hành: doanh nghiệp có thể sở hữu quyền tài sản theo thỏa thuận, nhưng không vì thế trở thành người trực tiếp sáng tạo. Nếu không phân định, có thể phát sinh vướng mắc khi xác định người được hưởng chính sách hỗ trợ, quyền khai thác sản phẩm và cách phân chia lợi ích.
Đại biểu Nguyễn Trần Phương Hà đề nghị chỉnh lý khái niệm “chủ thể sáng tạo” theo hướng tách bạch các vai trò này; việc xác định quyền nhân thân, quyền tài sản và quyền lợi của cộng đồng cần thống nhất với pháp luật về sở hữu trí tuệ, di sản văn hóa và các quy định liên quan.

Phát hiện tài năng từ sớm, phát triển nghệ thuật truyền thống có trách nhiệm

Đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai Nguyễn Trần Phương Hà cho rằng tiêu chí xác định “nhân tài công nghiệp văn hóa” không nên đặt nặng thành tích, kinh nghiệm hoặc đóng góp đã có. Nhiều tài năng nghệ thuật được phát hiện từ nhỏ qua khả năng cảm thụ âm nhạc, hội họa, biểu diễn hoặc sử dụng nhạc cụ truyền thống; nếu chỉ áp dụng tiêu chí phù hợp với người trưởng thành, trẻ em và thanh thiếu niên có năng lực nổi trội có thể mất cơ hội được bồi dưỡng.
Đại biểu đề nghị tính đến tiềm năng phát triển đặc biệt, với tiêu chí phù hợp từng lĩnh vực và từng giai đoạn. Chính sách phát triển nhân lực cũng cần cơ chế phát hiện, bồi dưỡng tài năng từ sớm. Theo đại biểu, các chính sách hiện tập trung nhiều vào giáo dục nghề nghiệp và đại học, trong khi nhà thiếu nhi, nhà văn hóa thanh thiếu nhi và trung tâm văn hóa đang là nơi tổ chức các lớp năng khiếu, giúp phát hiện và ươm mầm tài năng. Đại biểu đề nghị bổ sung chương trình phối hợp giữa cơ quan văn hóa, cơ sở giáo dục, thiết chế văn hóa và tổ chức xã hội; ưu tiên học sinh có năng khiếu, hoàn cảnh khó khăn và kế thừa các chương trình hiện có để tránh trùng lặp.

Với nghệ thuật truyền thống mang bản sắc địa phương, đại biểu Hà đề nghị không chỉ dừng ở việc truyền dạy, bảo tồn mà cần có cơ chế kết nối nghệ nhân và cộng đồng với cơ sở đào tạo, đơn vị biểu diễn, doanh nghiệp sáng tạo và du lịch. Những loại hình như đàn đá, cồng chiêng, dân ca, dân vũ và nghệ thuật trình diễn dân gian có thể phát triển thành sản phẩm biểu diễn, giáo dục trải nghiệm, du lịch văn hóa, qua đó tạo sinh kế cho nghệ nhân và cộng đồng.
Bên cạnh đó, đại biểu cũng đề nghị việc phát triển sản phẩm phải tôn trọng bản sắc, quyền lợi hợp pháp của cộng đồng chủ thể; không thương mại hóa bằng mọi giá hoặc làm biến dạng giá trị văn hóa. Cùng hướng tiếp cận đó, đại biểu Điểu Huỳnh Sang đề nghị quy định nguyên tắc khai thác di sản trong công nghiệp văn hóa phải bảo đảm tính xác thực, tính toàn vẹn, không làm suy giảm giá trị di sản và có cơ chế tái đầu tư hợp lý cho công tác bảo tồn.

Chính sách địa phương và cơ chế tài chính cần cụ thể

Đại biểu Vừ A Bằng (Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên) đề nghị rà soát sự thống nhất giữa phần giải thích từ ngữ và các điều khoản của dự thảo. Cụm từ “không gian sáng tạo văn hóa” đã được giải thích nhưng không được sử dụng ở các điều khoản sau; theo đại biểu, cần chỉnh lý để bảo đảm tính thống nhất.

Đại biểu Vừ A Bằng - Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên phát biểu

Về Hội đồng chuyên gia hỗ trợ xác định giá trị, tiềm năng khai thác quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu Vừ A Bằng đề nghị tách rõ quy định về thẩm quyền thành lập Hội đồng với quy định về chức năng, nhiệm vụ. Kết quả tư vấn, giám định, đánh giá của Hội đồng chỉ là thông tin tham khảo, không thay thế kết quả thẩm định giá. Đại biểu cũng đề nghị làm rõ cơ chế hoạt động chuyên môn của Hội đồng và khẳng định Hội đồng không thực hiện chức năng thẩm định giá.
Đối với chính sách ở địa phương, đại biểu Vừ A Bằng đề nghị bổ sung vai trò của UBND cấp tỉnh trong việc xây dựng, tham mưu chính sách để trình HĐND quyết định. Với quy định về sử dụng quỹ đầu tư mạo hiểm của địa phương, đại biểu đề nghị rà soát thẩm quyền để thống nhất với quy định hiện hành được dự thảo dẫn chiếu.

Các đại biểu tham dự

Mặt khác, đại biểu Điểu Huỳnh Sang cho rằng phân cấp cho địa phương cần tạo điều kiện để mỗi nơi xây dựng hệ sinh thái phù hợp với đặc điểm riêng, thay vì chỉ giao thêm nhiệm vụ thực thi. Với những địa phương không có quỹ đất lớn để lập khu tập trung, đại biểu Huỳnh Sang đề nghị nghiên cứu mô hình mạng lưới hoặc quần thể sáng tạo văn hóa, kết nối khu di sản, làng nghề, không gian nghệ thuật, bảo tàng, trường học và cộng đồng sáng tạo.
Đại biểu Trịnh Xuân An nhận xét các điều về tài chính, hỗ trợ và ưu đãi đầu tư còn thiên về nguyên tắc, có nội dung trùng với quy định của luật khác. Đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế phối hợp giữa Nhà nước và tư nhân, việc liên kết với đối tác nước ngoài và các chính sách thuế gắn với hoạt động công nghiệp văn hóa. Đại biểu cũng đề nghị cân nhắc bỏ quy định về hoàn thuế giá trị gia tăng tại Điều 36 vì đây là vấn đề kỹ thuật phức tạp, cần được xử lý thống nhất trong pháp luật về thuế và lĩnh vực liên quan.

Các đại biểu tham dự

Đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai Trịnh Xuân An đề xuất nghiên cứu mô hình tổ hợp công nghiệp văn hóa với sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, các đơn vị đầu mối và nghệ nhân. Nhà nước có thể tham gia bằng đất hoặc nguồn lực ban đầu; các thành viên cùng phối hợp hình thành hoạt động và sản phẩm văn hóa. Theo đại biểu, dự thảo cần thêm thời gian hoàn thiện nếu cần thiết để các chính sách đủ cụ thể, có khả năng thực hiện và tương xứng với tầm vóc của lĩnh vực.

Ngô Trang/quochoi.vn