Bà nội là Nghệ sĩ Nhân dân - tổ nghiệp sân khấu chèo

Ở Hải Dương, ngoài gia đình Nghệ sĩ Nhân dân Trùm Thịnh (Nguyễn Văn Thịnh) còn có gia đình Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam (Trịnh Thị Lan) cũng nổi tiếng gần xa về truyền thống nghệ thuật. Đặc biệt, trong gia đình, cả bà nội và cháu nội đều là những Nghệ sĩ Nhân dân nức tiếng của làng chèo.

Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam sinh 1888 trong một gia đình nghèo có truyền thống theo nghệ thuật chèo tại Hải Dương. Từ nhỏ, bà đã được cha cho đi học nghề, nhưng bị các thầy chê vụng và đuổi đi. Năm 8 tuổi, bà được cụ Kép tổng thu nhận. Ba năm sau, bà chính thức được diễn chèo.

Xem Thêm >> Ra mắt Vệt phim truyền hình Việt trên HTV7

Chân dung Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam. Ảnh: TLGĐ

Năm 16 tuổi, bà ra Hà Nội theo hát tại các rạp và gánh hát. Sau khi Sán Nhiên đài thành lập, khi đã 40 tuổi, bà liền tham gia trào lưu chèo cải lương và chèo văn minh. Sau khi trào lưu chèo cải lương suy tàn, bà theo gánh hát của ông Trùm Thịnh về nông thôn biểu diễn cho tới năm 1939. Khi các chiếng chèo đi xuống, bà Cả Tam đành phải chuyển nghề, thậm chí thề vĩnh biệt nghề Tổ.

Mãi đến năm 1953, bà tham gia Đoàn văn công nhân dân Trung ương tại chiến khu Việt Bắc. Năm 1955, bà hoạt động trong Đoàn chèo Trung ương (nay là Nhà hát Chèo Việt Nam). Bà còn tham gia Ban nghiên cứu chèo cùng các nghệ nhân khác như: Năm Ngũ, Dịu Hương, Trùm Thịnh, Lý Mầm… nghiên cứu và bảo tồn và phát triển nhiều làn điệu chèo cổ. Ngoài ra bà còn dạy chèo tại trường Kịch nghệ dân tộc, đào tạo nhiều thế hệ diễn viên chèo.

Trong hoàn cảnh kháng chiến vô cùng gian khổ bà vẫn say sưa truyền nghề tận tụy, chu đáo cho anh chị em mới bắt đầu làm quen với nghệ thuật chèo, thông qua các vai diễn nổi tiếng trước đây của bà. Không chỉ ở các vai diễn cổ, bà còn được đánh giá rất cao về tinh thần tìm tòi, sáng tạo không ngừng qua các nhân vật hiện đại.

Bà nổi tiếng qua những vai chèo cổ như: Trinh Nguyên, Đào Huế, Thị Mầu, Châu Long, Tú Bà, Mụ Sùng, Điềm Thị... và cả những vai hiện đại như già Đa trong Tấm Cám, bà Mây trong Nông thôn tươi sáng. Bà được đánh giá là có lối diễn giản dị và sắc sảo, thể hiện tài năng độc đáo trong nghệ thuật nói sử (lối nói cơ bản của hát chèo).

Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam (áo dài đen ngồi hàng đầu) cùng con cháu trong gia đình. Ảnh: TLGĐ

Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam có uy tín lớn trong giới sân khấu nước nhà. Bà được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Hội Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Việt Nam (nay là ủy ban Toàn quốc các Hội Văn học - Nghệ thuật Việt Nam) ngay từ khóa đầu. Trước những cống hiến lớn lao đối với nghệ thuật, năm 1964, Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba và được truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vào năm 1984.

Trong phòng truyền thống của Nhà hát Chèo Việt Nam, ảnh chân dung bà được đặt bên bài vị trên bàn thờ các bậc tổ nghề của nghệ thuật chèo nước nhà.

Trong số những học trò của Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam, người được đánh giá cao nhất là Nghệ sĩ Nhân dân Phó Thị Kim Đức - học sinh lớp giáo sinh chèo, lớp đào tạo giáo viên dạy chèo đầu tiên sau năm 1954 được mở tại trường Sân khấu - Điện ảnh Việt Nam. Cháu nội của Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam là Đoàn Thanh Bình - người duy nhất được trao giải Người có giọng hát hay nhất làng Chèo toàn quốc năm 1993.

Cháu gái là Nghệ sĩ Nhân dân được Tự Long xem như người mẹ thứ hai

Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình sinh năm 1954 có bố mẹ đều là nghệ sĩ cải lương. Bản thân bà cũng từng là diễn viên của Đoàn Cải lương Bắc Thái (Thái Nguyên).

Năm lên 10 tuổi, Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình đã được bà nội Cả Tam dạy hát chèo. Với tình yêu thương, sự động viên và dạy dỗ tâm huyết của bà, cô bé Đoàn Thanh Bình lúc đó đã hát nhuần nhuyễn nhiều làn điệu chèo như: Đường trường duyên phận, Vãn cầm… Bà được bà nội khen chất giọng màu, vang, trường canh tốt. Ở thời điểm ấy, cô bé Đoàn Thanh Bình không hề biết bà đã “chấm” mình làm người nối nghiệp nghệ thuật của gia đình.

Ads

Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Bình biểu diễn trên sân khấu. Ảnh: FBNV

Mãi đến năm 1971, trước khi mất, Nghệ sĩ Nhân dân Cả Tam để lại lời trăng trối muốn có một đứa cháu theo nghiệp chèo. Bởi vậy mà năm 1971, nữ nghệ sĩ theo ý nguyện của bà đăng ký học tại trường Trung cấp Nghệ thuật Sân khấu Việt Nam (Nay là trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội).

Tại ngôi trường này, nghệ sĩ Đoàn Thanh Bình đã được học nghề với những bậc thầy của làng chèo khi đó như: Trần Thị Xuân, Dịu Hương, cụ Lê Hiền, Năm Ngũ, Thúy Lan… Sau này, khi có những thành công nhất định trên con đường nghệ thuật, bà gọi bước ngoặt đó là “một may mắn lớn nhất trong cuộc đời” vì khoảng thời gian này bà đã được học hỏi từ những giọng ca “khuôn vàng thước ngọc” của nghệ thuật chèo.

Tốt nghiệp năm 1975, Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Bình trở thành nghệ sĩ của Nhà hát Chèo Việt Nam. Từ môi trường này, bà không chỉ được thể hiện khả năng trong nhiều vai diễn khác nhau mà còn bắt đầu làm quen với việc đứng lớp, trợ giảng cho các thầy cô, hướng dẫn các em học sinh khóa dưới.

Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long xem cô giáo Thanh Bình như người mẹ thứ hai. Ảnh: VTV

Nhiều nghệ sĩ tên tuổi của làng chèo như: Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Ngoan, Nghệ sĩ Nhân dân Vân Quyền, Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Ngần… cũng từng được sự dìu dắt của Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình trong những câu hát, nét diễn đầu tiên khi bước chân vào trường.

Sự nghiệp biểu diễn của Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình được đánh dấu bằng nhiều giải thưởng danh giá với huy chương Vàng với vai chị Chúc trong vở Sông Trà Khúc năm 1985, vai Lã Thị trong vở Từ Thức năm 1990 và đặc biệt là giải Giọng hát hay nhất tại Hội diễn Chèo toàn quốc năm 1992.

Bén duyên với công việc giảng dạy từ những năm 80 nhưng phải đến năm 1996, Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình mới chính thức rẽ sang con đường này. Đó là khi bà dừng công tác tại Nhà hát Chèo Việt Nam và trở thành giảng viên khoa Kịch hát dân tộc, trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội.

Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình và chồng là Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Ngọc. Ảnh: FBNV

15 năm gắn bó với mái trường, bà đã chèo lái 4 khóa học sinh cập bến bờ nghệ thuật, trong đó có nhiều học trò tiếp tục vươn xa với nghề, trở thành những lãnh đạo, nghệ sĩ, diễn viên có uy tín trong các đoàn nghệ thuật trên khắp cả nước, đạt nhiều danh hiệu, thành tích cao trong các kỳ liên hoan nghệ thuật, sân khấu toàn quốc.

Bà chính là cô giáo của Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long - Nhà hát Chèo Quân Đội, Nghệ sĩ Ưu tú Bá Dũng, Bích Ngọc - Nhà hát Chèo Việt Nam, Nghệ sĩ Ưu tú Hồng Tươi - Nhà hát Chèo Hải Dương… Nghệ sĩ Nhân dân Tự Long xem Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình như người mẹ thứ hai của mình.

Khi đã nghỉ hưu, ngọn lửa đam mê nghệ thuật trong Nghệ sĩ Nhân dân Đoàn Thanh Bình vẫn không hề tắt lụi. Bà cùng với người bạn đời là Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Ngọc vẫn miệt mài đi khắp các tỉnh miền Bắc như: Nam Định, Hải Dương, Vĩnh Phúc, Hưng Yên… giảng dạy và truyền lửa cho các thế hệ nghệ sĩ trẻ.

Không dừng lại ở việc giảng dạy cho các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp, bà còn tham gia các dự án xã hội hóa nghệ thuật chèo. Từ Dự án Chèo 48h, Tôi chèo về quê hương đến các dự án biểu diễn như Đông Kinh Cổ Nhạc và các lớp học dạy hát chèo online cho những khán giả yêu thích chèo trong và ngoài nước… Bà luôn nỗ lực tìm mọi cách đưa nghệ thuật truyền thống đến gần với công chúng.

Vài năm trước khi nghỉ hưu, nghệ sĩ Thanh Bình cùng những người đồng tâm nguyện với mình thành lập Giáo phường Đình làng Việt với mong muốn nối bước người xưa, làm hồi sinh không khí rộn rã của những chiếu chèo. Đây cũng là cách bà đưa các học trò của mình trở về không gian diễn xướng gần gũi với nghệ thuật chèo, đó chính là chiếu chèo sân đình.