Từ nghi lễ thiêng đến sợi dây gắn kết cộng đồng

Diễn ra trong những ngày trung tuần tháng 10, Lễ hội Katê năm 2026 tại Khánh Hòa mang đến không gian văn hóa đặc sắc với các nghi lễ truyền thống cùng nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật gắn với công tác bảo tồn và phát huy di sản Chăm. Dưới sự chỉ đạo của UBND tỉnh Khánh Hòa, lễ hội năm nay chú trọng kết nối những giá trị văn hóa lâu đời với nhu cầu gìn giữ, quảng bá di sản trong bối cảnh hiện đại.

Các nghi lễ chính được tổ chức tại tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Rômê và đền Pô Inư Nưgar. Trong không gian linh thiêng của đền tháp, những nghi thức như rước y trang, mở cửa đền tháp, tắm tượng thần, mặc y trang cho thần và đại lễ được thực hiện theo trình tự truyền thống, dưới sự điều hành của các chức sắc tôn giáo thuộc Hội đồng Chức sắc Chăm.

Mỗi nghi thức không chỉ thể hiện đời sống tín ngưỡng mà còn lưu giữ những quan niệm, tập tục và ký ức văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Thông qua lễ vật dâng cúng, người dân bày tỏ lòng thành kính với thần linh, tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi.

Xem Thêm >> Mỹ Tâm tiết lộ điều không đổi sau 7 năm bên Mai Tài Phến

Đáng chú ý, nghi thức rước y trang Pô Inư Nưgar từ cộng đồng Raglai ở xã Phước Hà về đền thờ tại thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, tiếp tục làm nổi bật mối quan hệ gắn bó giữa hai cộng đồng Chăm và Raglai. Đây không chỉ là một tập tục tín ngưỡng mà còn là minh chứng cho sự giao lưu, gắn kết văn hóa được duy trì qua thời gian.

Sau phần lễ tại các đền tháp, hoạt động tín ngưỡng tiếp tục diễn ra tại đền thờ thần làng, từng gia đình và dòng tộc. Từ không gian cộng đồng đến mỗi mái nhà, Katê trở thành dịp để các thế hệ gặp gỡ, cùng thực hành phong tục, nhắc nhớ cội nguồn và củng cố sự gắn kết trong đời sống cộng đồng.

Đánh thức di sản từ thế hệ trẻ

Nếu phần lễ mang đậm tính thiêng liêng thì phần hội mở ra không gian sinh hoạt văn hóa đa dạng với các chương trình văn nghệ, hoạt động thể thao, trò chơi dân gian, trưng bày hình ảnh và hiện vật, giới thiệu không gian văn hóa Chăm tại tháp Pô Klong Garai, tháp Pô Rômê và khu vực thôn Hữu Đức.

Trong dòng chảy ấy, hội thi viết chữ Chăm với chủ đề “Sáng nét chữ - Giữ hồn Chăm” là điểm nhấn đáng chú ý. Chữ viết không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn lưu giữ tri thức, lịch sử và bản sắc của một cộng đồng. Việc đưa chữ Chăm vào hoạt động giao lưu, thi tài trong khuôn khổ lễ hội góp phần khơi dậy sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với ngôn ngữ dân tộc, từ đó tạo thêm động lực cho việc học tập và trao truyền di sản.

Cùng với chữ viết, âm nhạc, múa dân gian, trang phục và các nghề thủ công truyền thống tiếp tục phản ánh sự phong phú trong đời sống tinh thần, kỹ năng và thẩm mỹ của người Chăm. Những giá trị ấy không tồn tại tách biệt trong quá khứ mà vẫn hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng, được nuôi dưỡng qua bàn tay nghệ nhân và sự tiếp nối của các thế hệ.

Điều quan trọng là bảo tồn di sản không dừng lại ở việc tái hiện những gì đã có. Di sản chỉ thực sự sống khi cộng đồng còn thực hành, người trẻ còn muốn học và những tri thức truyền thống tiếp tục tìm được vị trí trong đời sống hôm nay.

Gốm Bàu Trúc – Giữ lửa nghề, nối dài di sản

Một dấu ấn nổi bật của mùa Katê năm nay là lần đầu tiên Lễ hội Gốm Chăm Bàu Trúc được tổ chức dưới sự chỉ đạo của UBND tỉnh Khánh Hòa. Sự kiện mở thêm không gian giới thiệu một nghề thủ công truyền thống tiêu biểu, đồng thời đặt vấn đề bảo tồn di sản trong mối quan hệ với sinh kế và phát triển bền vững.

Trong khuôn khổ lễ hội có hội thảo khoa học về bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm – di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp; chương trình nghệ thuật “Hồn gốm Bàu Trúc” và hội thi tay nghề gốm dành cho ba thế hệ.

Các hoạt động này góp phần đưa nghệ thuật làm gốm đến gần hơn với công chúng, giúp người xem hiểu thêm về giá trị văn hóa ẩn sau mỗi sản phẩm. Gốm Bàu Trúc không chỉ là vật dụng hay sản phẩm thủ công mà còn kết tinh tri thức dân gian, kỹ năng tạo tác, kinh nghiệm sử dụng nguyên liệu và quan niệm thẩm mỹ được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, hội thi tay nghề dành cho ba thế hệ gợi mở ý nghĩa về sự tiếp nối. Trong bối cảnh nghề truyền thống đứng trước những thách thức về thị trường, nhân lực và môi trường thực hành, việc tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy, người trẻ học nghề và cộng đồng duy trì hoạt động sản xuất có ý nghĩa thiết thực đối với tương lai di sản.

Từ những hoạt động trình diễn đến các cuộc trao đổi khoa học, câu chuyện gốm Bàu Trúc cho thấy bảo tồn không thể chỉ dựa vào việc giới thiệu hay tôn vinh. Điều cần thiết là duy trì không gian thực hành nghề, phát huy vai trò của nghệ nhân và tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống kinh tế, văn hóa của cộng đồng.

Kết nối di sản với du lịch bền vững

Song hành với các hoạt động bảo tồn, Lễ hội Katê năm 2026 còn mở ra cơ hội kết nối di sản với phát triển du lịch. Dịp này, Hiệp hội Du lịch Khánh Hòa phối hợp với các doanh nghiệp hội viên Chi hội Lữ hành khu vực Nam Khánh Hòa tổ chức chương trình famtrip, thu hút gần 50 doanh nghiệp lữ hành trên cả nước tham gia khảo sát các sản phẩm văn hóa đặc sắc của địa phương.

Chương trình tập trung vào trải nghiệm Lễ hội Katê, tìm hiểu làng gốm Chăm Bàu Trúc và khám phá những giá trị văn hóa Chăm – Raglai. Qua đó, các doanh nghiệp có điều kiện tiếp cận trực tiếp với di sản, tìm hiểu khả năng xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng, mở rộng liên kết và quảng bá điểm đến Khánh Hòa.

Tuy nhiên, sức hấp dẫn của du lịch văn hóa không chỉ nằm ở những nghi lễ độc đáo hay sản phẩm thủ công khác biệt. Giá trị lâu dài còn đến từ cách kể câu chuyện về cộng đồng, giải thích ý nghĩa của tập tục và tạo cơ hội để du khách tiếp cận di sản bằng sự tôn trọng. Phát triển du lịch vì thế cần song hành với bảo vệ không gian văn hóa, tôn trọng tính thiêng của nghi lễ và bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng nắm giữ di sản.

Từ những đền tháp cổ kính đến nét chữ Chăm, từ điệu múa dân gian đến bàn tay người thợ gốm Bàu Trúc, Lễ hội Katê năm 2026 cho thấy sức sống của văn hóa được tạo nên bởi sự thực hành và trao truyền bền bỉ. Khi di sản được cộng đồng gìn giữ, thế hệ trẻ tiếp nối và xã hội cùng chung tay phát huy, những giá trị truyền thống không chỉ được lưu lại mà còn có cơ hội lan tỏa trong đời sống đương đại.

Giữ mạch nguồn văn hóa Chăm, vì thế, không đơn thuần là bảo tồn những dấu tích của quá khứ, mà còn là vun đắp để bản sắc tiếp tục được nhận diện, trân trọng và phát triển qua nhiều thế hệ.